Vấn đề "nhạy cảm" hay là sự né tránh trách nhiệm?

Tác giả: CAO NHẬT

Tuần VN .net

"Đừng lạm dụng từ "nhạy cảm" để né tránh những trọng trách đất nước đang đặt lên vai của Đảng" - ý kiến TS. Mai Liêm Trực.

Đảng phải là Đảng của dân tộc

LTS: Bàn về việc chuẩn bị cho Đại hội Đảng XI sắp tới, TS. Mai Liêm Trực, nguyên Thứ trưởng thường trực Bộ Bưu chính Viễn thông nói điều băn khoăn lớn nhất là làm thế nào để các văn kiện Đại hội sắp tới có thể thực sự tiếp nhận được trí tuệ của mọi tầng lớp xã hội chứ không phải làm chiếu lệ, hình thức. Đừng lạm dụng từ "nhạy cảm" hay để lại vấn đề bức xúc cho nhiệm kỳ sau để né tránh những trọng trách đất nước đang đặt lên vai Đảng.

Hỏi dân một cách hình thức là vô trách nhiệm với dân tộc

- Một nội dung quan trọng trong Hội nghị Trung ương sắp tới sẽ bàn về việc xây dựng các văn kiện cho Đại hội Đảng toàn quốc. Vừa rồi, Thủ tướng Chính phủ cũng đã "đặt hàng" báo chí chắt lọc, phản ánh những ý kiến đóng góp của người dân cho Đảng. Cá nhân ông kỳ vọng gì vào vấn đề này?

- TS. Mai Liêm Trực: Câu hỏi này làm cho tôi nhớ lại sự kiện Đại hội VI cách đây 25 năm. Thời kỳ đó toàn Đảng và cả nước cũng sôi nổi thảo luận để chuẩn bị cho ĐH. Kết quả là các văn kiện cuối cùng của ĐH so với bản dự thảo đã khác nhau rất nhiều.

Ông Mai Liêm Trực. Ảnh: Lê Anh Dũng

Nói cách khác là lãnh đạo ở những cấp cao nhất đã đủ dũng khí để nhìn nhận thực tiễn khủng hoảng của đất nước sau 10 năm được thống nhất.

Với những tư duy rất mạnh mẽ như là "Nói thẳng nói thật", "Đổi mới hay là chết", đã khơi dậy được ý thức đóng góp của đảng viên và nhân dân để từ đó đưa được những tiếng nói thực tiễn đến các cấp cao nhất mà những cấp cao nhất khi soạn Dự thảo chưa lường hết được những sôi động của thực tiễn và trí tuệ xã hội.

Cần học tấm gương cố Tổng bí thư Trường Chinh, ông vốn là người khá nguyên tắc, cứng nhắc, kinh viện, nhưng với cái tâm với dân tộc, với trách nhiệm với Tổ quốc, ông đã lắng nghe từ thực tế cuộc sống để mà thay đổi, để quyết liệt đổi mới.

Chính những điều đó đã tạo nên bước ngoặt cho sự phát triển của dân tộc chúng ta trong 25 năm đổi mới vừa qua.

Tôi hy vọng là Đại hội lần này sẽ có nhiều những thảo luận sôi động để mỗi người với trí tuệ và khả năng của mình được đóng góp cho việc xây dựng đường lối, chính sách đưa đất nước phát triển giàu mạnh.

"Năm 1945 chỉ có 5000 Đảng viên, Đảng ta giành chính quyền, rồi lãnh đạo đất nước trong muôn vàn khó khăn, thù trong giặc ngoài, mà nay cả 3 triệu Đảng viên, là chính Đảng duy nhất nắm quyền, lãnh đạo đất nước đang có những bước đi lên thì sao lại phải sợ, phải né tránh những vấn đề gọi là "nhạy cảm"?"

Sau 25 năm đổi mới, chúng ta đã đạt được nhiều thành công. Chúng ta tự hào với điều đó nhưng khi nhìn lại thì cảm thấy vẫn còn rất nhiều điều trăn trở.

Trăn trở lớn nhất là chúng ta có thể làm tốt hơn vì tiềm năng trong đất nước của chúng ta vẫn còn rất lớn. Làm sao và bằng cách nào khai phóng mọi nguồn lực để bứt phá trong giai đoạn phát triển sắp tới là câu hỏi lớn nhất mà thời cuộc đang đặt ra.

Do đó, điều tôi băn khoăn, lo lắng là: liệu các văn kiện trong Đại hội sắp tới có thể tiếp nhận được những trí tuệ của mọi tầng lớp nhân dân cũng như những mong mỏi đề xuất từ cuộc sống nhất là từ cơ sở hay không? Hay chúng ta chỉ làm chiếu lệ, hình thức, mà biểu hiện là các văn bản dự thảo trước khi lấy ý kiến nhân dân và các văn bản sau khi có ý kiến của nhân dân đóng góp sôi nổi, đầy trách nhiệm mà chả khác là bao.

Làm như vậy là thiếu trách nhiệm với đất nước, với dân tộc, nếu những cá nhân được giao nhiệm vụ chuẩn bị các văn kiện mà làm như vậy thì cần phải kiểm điểm làm rõ trách nhiệm.

Nhân dân cần được lãnh đạo tôn trọng

- Ông vừa đề cập đến hiện tượng các văn bản dự thảo trước khi lấy ý dân và sau khi có ý kiến của dân đóng góp sôi nổi không khác nhau là mấy. Theo ông, làm thế nào để Đại hội sắp tới khắc phục được tình trạng này?

Điều tôi băn khoăn, lo lắng là: liệu các văn kiện trong Đại hội sắp tới có thể tiếp nhận được những trí tuệ của mọi tầng lớp nhân dân cũng như những mong mỏi đề xuất từ cuộc sống nhất là từ cơ sở hay không?. Ảnh: Lê  Anh Dũng

Để các văn kiện tiếp thu được tất cả những tinh hoa và giá trị của toàn dân tộc thì trước hết những người thực hiện phải có năng lực để mà đưa ra những cách thức thu hút người dân tham gia góp ý cho văn kiện. Mặt khác, những người đó cũng phải có năng lực để tiếp nhận và xử lý thông tin.

Nhưng tôi có cảm giác rằng hình như việc tổ chức soạn thảo các văn kiện hiện nay vẫn là những đội ngũ đã làm nhiều kỳ các văn kiện trước đây và sức tiếp thu những tư duy mới có vẻ hạn chế.

"Nhiều việc chúng ta cứ đổ lỗi cho cơ chế, phần nào cũng có cái lý của nó nhưng cơ chế là của ai? là của mình tạo ra chứ ai, tại sao chúng ta không thay đổi cơ chế ấy?!"

Tại sao chúng ta không sử dụng những nhân lực trẻ tràn đầy sinh lực, nhựa sống từ thực tiễn cuộc sống hôm nay, cảm nhận được những đòi hỏi và hơi thở của cuộc sống hôm nay?

Khi tiếp nhận ý kiến đóng góp của nhân dân, chúng ta cần nói rõ ý kiến nào tiếp thu hay không tiếp thu và phải có đối thoại rõ ràng. Những ý kiến nào được tiếp thu, những ý kiến nào chưa thể sử dụng, chưa thể tiếp thu lúc này, nêu rõ nguyên nhân.

Trong khi có bao nhiêu ý kiến tranh cãi thì lãnh đạo phải quyết và công khai đây là ý kiến của tôi, tôi chịu trách nhiệm trước lịch sử, trước dân tộc.

Nhân dân ta đã đi theo Đảng 80 năm nay, trao quyền lãnh đạo đất nước cho Đảng, hôm nay vẫn đặt niềm tin vào Đảng là chính Đảng duy nhất lãnh đạo đất nước thì nhân dân phải được tôn trọng, phải được các cấp lãnh đạo đặt niềm tin vào mình.

Sao phải sợ những vấn đề "nhạy cảm"?

- Có nhiều vấn đề trong các văn kiện Đại hội bấy lâu chúng ta ít được đề cập và bàn bạc vì cho rằng đó là vấn đề "nhạy cảm". Ông nghĩ sao về vấn đề này?

Cái nghề của lãnh đạo là phải ra quyết định, chứ chờ đến khi mọi người đồng tình rồi mới quyết định thì nói làm gì nữa, đâu cần đến anh lãnh đạo nữa. Ảnh: Lê Anh Dũng

Tôi hơi bị dị ứng với những cụm từ như "nhạy cảm", "phức tạp" hay "phối hợp". Những từ đấy rất bình thường nhưng hiện nay đang bị lạm dụng để né tránh.

Cái chữ "nhạy cảm" là né tránh những vấn đề đáng lý phải giải quyết nhưng lại đẩy nó sang một bên hay làm chậm lại việc giải quyết.

Cái chữ "phức tạp" bản chất là do anh không có giải pháp nên anh dùng từ đó để né tránh giải pháp.

Từ "phối hợp" để nói đây là việc của nhiều người, bản chất là để né tránh trách nhiệm,

Lạm dụng những từ nhạy cảm, phối hợp, phức tạp để tránh phải đối diện với những vấn đề bức xúc cần giải quyết là không thể chấp nhận được.

Nhất là trong thời điểm hiện nay thì quyết định chậm cũng là quyết định sai vì chậm là mất thời cơ bứt phá.

Điều này cũng phụ thuộc vào bản lĩnh của người lãnh đạo, nói như cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt là cứ nhìn xuống chân ghế thì chẳng làm được gì cả, đất nước này giao cho anh trọng trách như vậy, mất cái gì nữa mà sợ!

Cái nghề của lãnh đạo là phải ra quyết định, chứ chờ đến khi mọi người đồng tình rồi mới quyết định thì nói làm gì nữa, đâu cần đến anh lãnh đạo nữa. Cứ nói "nhạy cảm" nhưng ở những cấp cao không ai làm thì ai sẽ làm? Tại sao chúng ta cứ phải né tránh?

Năm 1945 chỉ có 5000 Đảng viên, Đảng ta giành chính quyền, rồi sau đó lãnh đạo đất nước trong muôn vàn khó khăn, thù trong giặc ngoài, mà nay cả 3 triệu Đảng viên, là chính Đảng duy nhất nắm quyền, lãnh đạo đất nước đang có những bước đi lên như thế này mà sao lại phải sợ, phải né tránh những vấn đề gọi là nhạy cảm?

Nhiều việc chúng ta cứ đổ lỗi cho cơ chế, phần nào cũng có cái lý của nó nhưng cơ chế là của ai? là của mình tạo ra chứ ai, tại sao chúng ta không thay đổi cơ chế ấy?!

Không thể cứ vấn đề bức xúc để lại nhiệm kỳ sau

- Như ông đã nói, chúng ta đã tiến hành công cuộc Đổi mới được gần 25 năm. Đâu là điều mà ông ưu tư cho giai đoạn đổi mới tiếp theo?

"Tôi cho rằng những biện pháp để đất nước phát triển, để bảo vệ chế độ có lẽ nên bằng hình thức xì hơi giải tỏa những bức xúc xã hội, bằng đối thoại dân chủ hơn là siết lại làm cho quả bóng thêm căng".

Nếu tự so với chúng ta 25 năm trước thì thành tích rất là tuyệt vời nhưng so với một số đất nước cũng trong vòng 20 năm từ một nước rất nghèo nàn, lạc hậu người ta đã thành công và bỏ rất xa chúng ta.

Sau 35 năm thống nhất đất nước, tôi cảm thấy rằng chúng ta vẫn để mất nhiều thời cơ. Chúng ta vẫn chưa khai thác được hết tiềm năng của đất nước, tài nguyên, truyền thống, trí tuệ và ý chí của dân tộc.

Dân tộc mình đã theo Đảng bao nhiêu năm, Đảng của mình là đảng duy nhất lãnh đạo và xứng đáng với điều ấy. Nhưng đứng về tâm trạng tôi cảm thấy nguy cơ tụt hậu vẫn tiếp tục còn.

Chúng ta đang cố gắng thoát khỏi thân phận một nước nghèo nhưng ngay như bản thân tôi không thể tránh khỏi cảm giác có lỗi khi những ngày gần tết mở cửa ra vẫn thấy những bà mẹ già gánh từng bó rau đi bán, không thể không cảm thấy xấu hổ và sốt ruột khi thấy phụ nữ Việt Nam phải xếp hàng cho đàn ông Hàn Quốc chọn vợ.

Công cuộc Đổi mới của chúng ta có những lúc bị lựng khựng, lúng túng và thường những vấn đề bức xúc cứ để lại nhiệm kỳ sau làm cho sức mạnh của Đảng, của Dân tộc chưa được phát huy hết.

Tôi cho rằng những biện pháp để đất nước phát triển, để bảo vệ chế độ có lẽ nên bằng hình thức xì hơi giải tỏa những bức xúc xã hội, bằng đối thoại dân chủ hơn là siết lại làm cho quả bóng nó thêm căng.

Bằng chính việc dựa vào nhân dân, tôn trọng lắng nghe ý kiến của quần chúng nhân dân chúng ta mới có sức mạnh, mới có thể củng cố niềm tin của nhân dân với Đảng.

Lãnh đạo phải chuyển từ tư duy "cởi trói" đến tầm nhìn mở đường

- Vậy ông nghĩ sao về những đòi hỏi phải thay đổi trong tư duy lãnh đạo quản lý giai đoạn sắp tới để đáp ứng đòi hỏi của thời cuộc?

Ảnh: Lê Anh Dũng

Vấn đề của giai đoạn hiện nay không phải là giải pháp để thoát khỏi khủng hoảng như trước mà đây là đây là giai đoạn chúng ta cần phải có tầm nhìn để thúc đẩy phát triển.

Cũng như tư duy trong quản lý internet trước đây có lúc là "Quản lý được đến đâu thì mở đến đó" rồi sau đó được thay bằng tư duy "Quản lý phải theo kịp với yêu cầu của phát triển".

Nhưng bây giờ, trong những điều kiện của toàn cầu hoá, chúng ta cần tiến thêm một bước nữa đó là "Quản lý phải thúc đẩy phát triển".

Lãnh đạo không phải chỉ để cởi trói, lãnh đạo không chỉ cố gắng quản lý theo kịp yêu cầu phát triển mà lãnh đạo ở giai đoạn này phải với tư duy thúc đẩy phát triển.

Nó đòi hỏi một tầm nhìn khai đường mở lối, yêu cầu đó cũng đòi hỏi bản lĩnh của các nhà lãnh đạo, đòi hỏi một sự lắng nghe, đòi hỏi một không khí thảo luận dân chủ.

"Lãnh đạo không phải chỉ để cởi trói, lãnh đạo không chỉ cố gắng quản lý theo kịp yêu cầu phát triển mà lãnh đạo ở giai đoạn này phải với tư duy thúc đẩy phát triển."

Có làm được điều đó thì những tiềm năng của dân tộc mới được phát huy tối đa, và lúc đó những người lãnh đạo lại càng được tôn vinh.

Để làm sao trong 20 năm tới, đến khi chúng ta kỷ niệm 100 năm ngày thành lập Đảng, nhìn lại bây giờ chúng ta nói rằng những trí tuệ, tinh hoa trong các tầng lớp nhân dân đã được đón nhận và phát huy. Chúng ta phải nói cái đó một cách dõng dạc vì chúng ta có cơ sở và xứng đáng để làm điều đó.

Tất nhiên chúng ta không được kiêu ngạo, chủ quan nhưng chúng ta có quyền tự hào về những điều đã làm được, ta tự tin nói về kỷ niệm Đảng 100 tuổi.

Có người lo ngại cho rằng nói như vậy có quá viển vông không? Liệu Đảng ta có tồn tại được 10 năm nữa không? Tôi cho rằng chúng ta có niềm tin, có khát vọng, có trách nhiệm với đất nước, với dân tộc, chúng ta hoạch định chiến lược, tầm nhìn, hoạch định các bước đi cụ thể, dốc hết tâm lực để thực hiện khát vọng đó.

Chúng ta đã ngẩng cao đầu không khuất phục trước các cuộc xâm lược trong thế kỷ XX và  đến lúc kỷ niệm 100 năm ngày thành lập Đảng chúng ta ngẩng cao đầu với thế giới là một đất nước giàu mạnh, văn minh.

Và nếu có cái dũng khí đó thì tất cả những việc đó có gì đâu mà phải sợ, có gì đâu mà thấy nó nhạy cảm quá, có gì đâu mà phức tạp quá.

* Mời quí vị độc giả nghe phần âm thanh tại MULTIMEDIA (bên tay phải, phía trên trang báo).

TS. Mai Liêm Trực, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Bưu điện, nguyên Thứ trưởng Bộ Bưu chính Viễn thông được coi là người mở đường cho bùng nổ Internet tại Việt Nam. Mới đây ông đã được CLB Nhà báo CNTT Việt Nam bình chọn là một trong số 10 nhân vật có đóng góp tích cực nhất cho sự phát triển CNTT-TT thập kỷ qua Chính ông sớm nhận thức ra xu hướng phát triển Internet, đã thuyết phục các nhà lãnh đạo Việt Nam cho mở Internet và tạo điều kiện về mặt quản lý nhà nước cho Internet phát triển, với một quan điểm quản lý mang tính đột phá lúc đó là “Năng lực quản lý phải theo kịp với yêu cầu phát triển”, thay cho tư duy quản lý cũ là “quản lý được đến đâu, mở ra đến đó”. Cho dù từng là Tổng giám đốc của VNPT, song ông là người ủng hộ việc phá bỏ độc quyền doanh nghiệp trong lĩnh vực viễn thông. Ông cũng là người rất tạo điều kiện cho những doanh nghiệp mới phát triển như Viettel hay S-Fone, phá bỏ thế độc quyền của VNPT trong lĩnh vực này, mang lại sức phát triển mạnh mẽ cho viễn thông Việt Nam trong những năm qua.

"I see you" - bản tình ca gây nghiện

Tác giả: H.HƯƠNG GIANG

Bài đã được xuất bản.: 20/02/2010 06:00 GMT+7

Là một trong những bản tình ca gây nghiện nhất, được sản sinh từ một bộ phim bom tấn, I see You đã góp phần đưa giọng ca ngọt ngào của Leona Lewis bay xa hơn tầm của Bleeding Love và Better In Time mà quán quân X-Factor từng thể hiện.

Không quá muộn để nhìn nhận I see you như là một trong những bản tình ca đẹp nhất của thập niên đầu tiên thế kỉ 21. Sánh cùng những ca khúc OST mãi mãi cùng năm tháng, như My heart will go on (Titanic) của Céline Dion, I will always love you (The Bodyguard) của Whitney Houston, "The time of my life" (Dirty Dancing) hay "It must have been love" của ban nhạc Roxette trong phim Pretty Woman ... , I See You đã khẳng định vị trí của mình cùng với những cảnh quay hùng tráng giả tưởng trên một hành tinh hoàn toàn xa lạ.

Những giai điệu cứ ám ảnh mãi như tìm kiếm một sự sẻ chia và thấu hiểu giữa hai con người vốn sinh ra và lớn lên từ hai thế giới cách biệt. Neytiri - con gái vị tộc trưởng Pandora mạnh mẽ, cương quyết và khéo léo. Jake Sully, chàng chiến binh Trái đất can đảm nhưng ngờ nghệch với thiên nhiên. Không những thế, ở xứ sở của cô, anh còn đóng vai trò "kẻ xâm lược". Vậy, điều gì đã đưa trái tim họ xích lại bên nhau?

Đi qua giấc mơ

Anh nhìn thấy em

Như ánh sáng trong đêm, bừng lên hơi thở mới

Anh trong em, và em sống trong anh

Thương yêu

Bất tận

Như giấc mơ chẳng kết thúc bao giờ

Anh/thấy bóng dáng mình trong đôi mắt em

Chập chờn bay lên cùng sự sống

Bước tới cửa thiên đàng

Anh đặt cược cuộc sống làm vật hy sinh

Anh tồn tại trong tình yêu của em

Là đủ

Em đã chỉ cho anh/Vẻ đẹp của muôn loài

Trong thế giới anh chưa từng nhìn thấy

Và giờ đây/anh trao em hy vọng

Anh sẽ cúi đầu

Cầu mong thế giới này không kết thúc

Nếu không "nhìn thấy" thì không thể hiểu, nếu không hiểu thì không thể yêu nhau. Trong tình yêu đầy khác biệt đó còn có sự nhận thức về thế giới và bóng dáng của cuộc chiến tranh sắp bắt đầu. Nhưng anh vẫn còn thời gian để "nhìn thấy" cô. Anh vẫn còn thời gian để nhìn thấy ánh sáng trong bóng đêm và niềm hy vọng.

I see me through your eyes

Your love shines the way into paradise

And live through your love

I see you

Living new life flying high

Now i give my heart to you, i surrender

Lần đầu tiên Jake "nhìn thấy" Neytiri là khi anh đã học xong những bài học vỡ lòng về thiên nhiên Pandora, về cách sống đầy bản năng mà khéo léo, là khi hai người cùng đứng dưới gốc cây Tổ nghìn năm và trao nhau tin tưởng lẫn yêu thương. Nhưng nào đã đủ.

Lần thứ hai- lần sau đó, khi cuộc chiến tranh đã bước vào giai đoạn cao trào. Khi mâu thuẫn và hiểu lầm lên tới đỉnh điểm khiến hai người tưởng như đánh mất nhau, Neytiri - chậm hơn - lúc đó mới có thể "nhìn thấy" Jake. Cô nhìn thấy anh, ở đó, đang dốc lòng chiến đấu và bảo vệ dân tộc mình trước bom đạn dội xuống từ chính dân tộc anh. Ở đó đến cuối con đường, "Anh đặt cược cuộc sống làm vật hy sinh" - Jake Sully đã thực sự từ bỏ cuộc sống Trái Đất của mình để bước tới Pandora như một đứa con được sinh ra từ chính thế giới xinh đẹp ấy.

Trong truyền thuyết của người NaVi, "I see you" không chỉ mang nghĩa nguyên thủy là nhìn thấy bằng đôi mắt, mà giống như ngôn ngữ Namaste cổ xưa - như sự kết nối trong tiềm thức với AiWa - cây Tổ, nó còn có nghĩa là "Chúa trong anh nhìn thấy Chúa trong em", và "Anh nhìn thấy Bản thể mình, trong đôi mắt của em".

Và điều đó giữ cho tình yêu tồn tại ....

Anh nhìn thấy chính mình/Trong đôi mắt của em

Đang chắp cánh

Tình yêu em chiếu sáng/ Con đường tới thiên đàng vĩnh cửu

Anh đặt cược cuộc sống làm vật hy sinh

Để sống trong tình yêu của em

Để sống trong cuộc sống của em

Nhìn thấy em

Mãi mãi...

Ánh mắt dân cày

Tác giả: TƯƠNG LAI

Bài đã được xuất bản.: 19/02/2010 06:40 GMT+7

Chúng tôi ở huyện, nếu không được cái đầu của tỉnh gật thì chỉ mới đưa ra ý tưởng đã bị "phạt đền 11 mét" rồi, làm sao dám thực thi? Mà cái đầu của tỉnh thì lại phải chờ đợi từ cái đầu của trung ương có thuận không đã. Và cứ thế, sự chờ đợi kéo dài, và nông thôn cũng mòn mỏi kéo dài ì ạch theo bước chân trâu".

Cái đầu dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm

"Dưới đồng ông lão đi bừa

hệt như cụ cố ngày xưa đi cày"

Câu ca dao mới rất hài hước ấy là của đồng chí bí thư huyện ủy một huyện ở Thái Bình đọc cho tôi nghe trong chuyến về thăm lại nơi chúng tôi tiến hành cuộc "Khảo sát xã hội học tại Thái Bình" năm 1997 theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ khi nơi đây xảy ra sự kiện. Trong hơn mười năm nghỉ hưu, mỗi năm một lần, chúng tôi vẫn cố bố trí thời gian để về lại địa điểm khảo sát nhằm đo đếm và "hâm lại" cảm nhận về diễn tiến của sự kiện theo con mắt và trái tim của người đeo đuổi cái "nghiệp" xã hội học. Đúng là cần cả trái tim và con mắt, vì nếu trái tim mệt mỏi hay lơ là thì đôi mắt sẽ chẳng thấy rõ điều cần nhìn thấy!

Quãng 37 tuổi, bí thư huyện ủy say sưa trình bày những ý tưởng táo bạo trong việc đưa nông nghiệp, nông thôn đi lên trên con đường công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Kết luận anh rút ra là: nếu được chấp nhận những ý tưởng đó, chỉ trong vòng một nhiệm kỳ, huyện của anh sẽ có chuyển biến thật sự.

Nguồn ảnh: hocmai.vn

Trong những ý tưởng táo bạo của anh có vấn đề làm thế nào để xóa bỏ tình trạng manh mún, tản mạn của ruộng đất hiện nay. "Không tập trung được ruộng đất, không sao chuyển đổi được cơ cấu lao động, ngành nghề, áp dụng khoa học và kỹ thuật mới".

Trả lời cho câu hỏi làm sao tập trung ruộng đất, anh cười dí dỏm: "trước hết là phải thay đổi cách nghĩ quen thuộc về "người cày có ruộng" như là một cứu cánh của lập trường cách mạng. Có lẽ phải biết và dám "tập trung ruộng đất để đưa nông thôn vào sản xuất hiện đại ở trong đầu" đã, rồi từ đó mới thực thi được trên đồng ruộng. Mà chúng tôi ở huyện, nếu không được cái đầu của tỉnh gật thì chỉ mới đưa ra ý tưởng đã bị "phạt đền 11 mét" rồi, làm sao dám thực thi? Mà cái đầu của tỉnh thì lại phải chờ đợi từ cái đầu của trung ương có thuận không đã. Và cứ thế, sự chờ đợi kéo dài, và nông thôn cũng mòn mỏi kéo dài ì ạch theo bước chân trâu".

Đương nhiên, tập trung ruộng đất để có điều kiện chuyển đổi cơ cấu kinh tế, vận dụng thành tựu của khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp và các hoạt động sản xuất ở nông thôn, nâng cao năng suất lao động nông nghiệp, thực hiện từng bước quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn không đơn giản chút nào. Mâu thuẫn giữa tập trung ruộng đất để phát triển sản xuất hàng hóa và sự làm ăn, kiếm sống của các hộ nông dân nghèo đang vất vả trên chính mảnh ruộng năng suất thấp của mình, cần phải có sự xem xét thỏa đáng.

Cũng đừng quên rằng, không phải không có tình huống là bản thân việc "dồn điền, đổi thửa" chưa thuyết phục được từng hộ nông dân thấy được nhu cầu của chính họ, thay vì sự hăng hái của không ít những cán bộ một số nơi nhắm vào động cơ việc "dồn điền, đổi thửa" sẽ tạo ra những lô đất lớn để "đấu thầu", tăng thu cho ngân sách, đồng thời cũng tiện cho chuyện "quy hoạch" đất công nghiệp. Đấy là chưa nói những động cơ vụ lợi riêng tư mà người dân cảnh giác. Những nghịch lý của phát triển luôn là bài toán hóc búa.

Song để phát triển, cần phải tìm ra những lời giải thỏa đáng. Lời giải đó cũng không thể tìm ở đâu khác từ những cái đầu dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm về những tư tưởng và hành động của mình trên chính mảnh đất dưới chân mình. Mảnh đất quê hương thấm đẫm mồ hôi và máu cùng với mơ ước cháy bỏng ngàn đời của người nông dân.

Khi dẫn ra câu ca dao hài hước kia, người bí thư huyện ủy trầm ngâm trước con số mà chúng tôi cung cấp  Khảo sát của Viện CS&CLPTNT năm 2006 ở 8 xã thuộc đồng bằng Sông Hồng, Đông Nam bộ và đồng bằng Sông Cửu Long cho thấy hầu hết các vùng nông thôn gần như không còn lao động dưới 40 tuổi. Ở tỉnh Thái Bình, khoảng 45% lao động đã chuyển khỏi nông nghiệp, 20 vạn người đi làm ăn xa.

Anh đưa ra một loạt những con số về những người lao động còn ở lại làm nông nghiệp để bình luận trong cái cười ướt đẫm nước mắt về hình ảnh "ông lão đi bừa" và "cụ cố đi cày" mà anh đang cố tìm cách tháo gỡ!

Anh buồn rầu nói thêm, "đúng ra, cần thêm một câu ca dao nữa nói về phụ nữ đi cày, đi bừa.. vì rằng phụ nữ nông thôn trên 35 tuổi khó có cơ hội tìm việc làm ở đô thị, ở các khu công nghiệp. Vì vậy, họ buộc phải "đảm đang" công việc đồng áng nặng nhọc đó. Cái xu thế "nữ hóa nông nghiệp" này góp phần giảm sút phương thức thâm canh. Năng suất giảm sút sẽ làm cho cái nghèo tăng lên". Giọng anh trầm hẳn xuống, ánh mắt đăm chiêu.

Những cán bộ cỡ bí thư Huyện ủy như vậy không nhiều song không là quá hiếm trên cả nước ta, từ khắp nông thôn đồng bằng Sông Hồng, suốt dọc Duyên hải Miền Trung, vượt lên vùng núi phía Bắc, quành về Tây Nguyên, cho đến ngút ngàn nông thôn Đồng bằng Sông Cửu Long noi chúng tôi từng đến. Những cái đầu biết suy nghĩ, dám chịu trách nhiệm, sẵn sàng vào cuộc, bứt lên.

Hiện nay, những cái đầu dám nghĩ và dám làm, dám chịu trách nhiệm về việc làm của mình để xây dựng nông thôn mới ấy đang cần được cổ vũ. Để cổ vũ những nhân tố mới có ý nghĩa khai phá ấy, đương nhiên, phải quyết liệt chống trả lại "những cái cũ hư hỏng nhưng đã được tập quán thần thánh hóa", điều mà Hégel đã từng phân tích rất sâu sắc và Ph. Angghen nhiều lần nhắc lại.

"Chuyện làng Nhô" ở Thái Bình

Về chuyện này, xin kể lại một kỷ niệm. Về bản báo cáo "Khảo sát xã hội học tại Thái Bình" cũng lắm gian truân, nhưng xin chỉ kể một chuyện.

Nguồn ảnh: photovietnam.com

Hôm ấy, đồng chí Phạm Văn Đồng cho gọi tôi lên để trình bày về bản báo cáo ây. Cố gắng hết sức kiệm lời, vì biết người nghe sẽ hết sức chăm chú song không có nhiều thời gian. "Thưa anh, theo chúng tôi, chẳng có địch phá hoại nào trong chuyện này cả, đây chỉ là mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân".

Đang trong "trớn" trình bày, cứ nghĩ là như vậy cũng đã đủ "thẳng thắn", vì với đồng chí Phạm Văn Đồng, trong câu chuyện giữa hai thầy trò, chúng tôi trao đổi rất thoải mái không phải kiêng dè bất cứ điều gì, bỗng tôi thấy ông khe khẽ gõ tay trên mặt bàn: "nào anh bạn, anh nói lại câu vừa rồi đi".

Tôi dừng lại, liếc vội về phía anh Nguyễn Tiến Năng ngồi ghi chép ở đầu chiếc bàn dài đặt khá xa bàn uống nước mà đồng chí Phạm Văn Đồng và tôi ngồi, anh Năng cười hất đầu ra hiệu "nói đi".

"Vâng thưa anh, theo tôi nghĩ, trong chuyện Thái Bình, chẳng có địch phá hoại nào cả, mà chỉ là mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân".

Phạm Văn Đồng cười sảng khoái rồi bất thần hỏi tôi: "Này, anh Tương Lai, với tôi mà anh vẫn còn phải sợ à?". Biết ông định nói gì, tôi cũng "cà chớn": "Dạ, cũng sợ chứ ạ. Vì đâu chỉ mình anh nghe, và rồi người khác thì đâu có nghĩ như anh".

Ông thôi không cười nữa và dằn giọng: "Không có mâu thuẫn nội bộ nhân dân nào cả. Phải nói rõ đây là mâu thuẫn giữa một bên là những người cầm quyền hư hỏng, thoái hóa, biến chất và một bên là nhân dân dân chống lại sự hư hỏng đó. Phải nói như vậy, phân tích như vậy thì mới tìm ra giải pháp đúng được".

Tôi hiểu ý của ông, hiểu sự xót xa, giằng xé trong tư tưởng của ông khi ông nói lên những điều đó. Bởi vì rồi sau đó không lâu, trong bài viết cuối cùng trên báo Nhân Dân, ông nghiêm khắc cảnh báo: "nhiều người có chức có quyền trong hệ thống tổ chức của Đảng, Nhà nước, các đoàn thể quần chúng hư hỏng quá, thoái hóa, biến chất, chạy theo chức quyền, tiền, danh và lợi, những người ấy đang làm cho một bộ phận không nhỏ trong nhân dân ta ngày càng giảm lòng tin vào Đảng, đưa đến tình hình nguy kịch không thể coi thường" .

"Vấn đề dân cày"

Cũng về báo cáo Thái Bình ấy, tôi có dịp được trình bày với Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tôi thưa với ông về câu chuyện cảm động và lý thú với đồng chí Phạm Văn Đồng và bổ sung bằng những bức ảnh sống động mà chúng tôi chụp tại Thái Bình dạo ấy, những bức ảnh không thể trình ra với Phạm Văn Đồng vì mắt ông không thể nhận ra được. Trong ấy có một bức mà tôi thưa với Đại tướng là bức ảnh có ý nghĩa nhất trong đời làm xã hội học của chúng tôi.

Duyên do là, khi được báo cáo là tại xã An Ninh huyện Quỳnh Phụ, "bọn phản động" đã đập tượng Bác Hồ trong đêm đập phá trụ sở Ủy ban Nhân dân xã, có đồng chí lãnh đạo đã tỏ ra rất bức xúc. Khi đến tại hiện trường, chúng tôi thấy một tượng Bác bằng thạch cao bị vỡ đặt nằm dưới gầm bàn làm việc tại trụ sở Ủy ban xã, nhưng ngay sát mặt bàn, lại có cái bục cao, trên đó vẫn có một tượng Bác được đặt nghiêm chỉnh. Hỏi vị chủ tịch Ủy ban xã thì được trả lời là: "chỉ tượng Bác đặt trên mặt bàn bị đập vỡ thôi, còn tượng đặt trên bệ cao thì "chúng" chưa kịp đập".

Thế một phòng họp lại có đến hai tượng Bác Hồ cơ à, câu hỏi ấy được trả lời là "Vâng, để cho nó thêm trang trọng ạ!". Chúng tôi chụp ảnh cả bức tượng vỡ nằm dưới gầm bàn và toàn cảnh phòng họp đang có bức tượng Bác đặt trên bệ trang trọng.

Đại tướng mỉm cười độ lượng "họ vụng về quá, dàn cảnh thế này thì ai mà chẳng biết". Tôi thưa với ông: "Thưa anh, đúng vậy. Khi chúng tôi tìm hỏi dân thì người ta cho biết, bức tượng thạch cao bị vỡ từ lâu để trong kho. Nay muốn "dựng hiện trường giả", họ đưa bức tượng vỡ ấy từ trong kho ra đặt vào đó".

Đại tướng hiền từ nhắc nhở: "đề tài nông dân vẫn là một chủ đề nóng bỏng, các anh cần cố gắng tập trung thời gian nghiên cứu".

"Vâng, thưa anh, nó vẫn nóng bỏng như từ khi "Vấn đề dân cày" của Qua Ninh và Vân Đình đặt ra".

Ánh mắt của con người huyền thoại ấy như vui lên: "à, thế ra cậu cũng đã đọc cuốn sách ấy à. Hiện có cuốn ấy ở nhà không, gửi cho mình xem lại. Trong tủ sách của tôi không có cuốn ấy".

Tôi hứa chắc với ông thế nào tôi cũng tìm được cuốn sách ấy để gửi tặng ông. Nhưng quả thật gay go để tìm được nguyên bản, đành phải đến Viện Thông tin KHXH năn nỉ với Viện trưởng vốn là chỗ thân tình, nhưng anh cũng chỉ cho phép chụp lại để gửi tặng Đại tướng.

Ra thế, trước khi cầm quân đánh giặc cứu nước, đội quân chủ lực là những người nông dân "gặp nhau hồi chưa biết chữ, quen nhau từ thuở một hai" đã phải "lột sắt đường tàu rèn thêm đao kiếm, áo vải chân không đi tìm giặc đánh" [Hồng Nguyên] để rồi làm nên kỳ tích đánh thắng những đạo quân của những siêu cường, vị đại tướng huyền thoại ấy đã từng cầm bút viết sách về chủ đề nông dân.

Những chuyện đặt ra trong "Vấn đề dân cày" như "hàng năm nhà thợ cày phải ăn đói đến bảy, tám tháng, bần nông năm sáu tháng, một số trung nông thiếu ba bốn tháng" có thể đã cơ bản lùi về dĩ vãng, song những khát vọng nông dân thì vẫn còn nguyên vẹn. Đại tướng nhắc cần đặc biệt chú trọng đến đời sống tinh thần của nông dân , chú ý nâng cao văn hóa nông thôn, gìn giữ và phát huy tinh hoa của nền văn hóa làng.

Lời nhắc nhở của Đại tướng khiến tôi nhớ đế một kỷ niệm ấm lòng. Trong chuyến đi Hà Giang dạo ấy, chúng tôi bất chợt gặp các cháu nhỏ ngồi sưởi bên ngọn lửa được nhóm lên cuối chân đèo khi xe tôi vượt qua cổng trời từ Mèo Vạc về Đồng Văn vào buổi chiều mù sương mà ánh nắng chỉ còn vẽ nên một đường viền mờ nhạt bên sườn núi phía trứơc nơi có con sông Nho Quế huyền ảo uốn lượn bên dưới. Dừng xe hỏi chuyện, biết các cháu là học trò lớp ba, lớp bốn, đi học vào buổi sáng để buổi chiều đi chăn bò, các cháu ngồi sưởi, đợi cho bò gậm nốt ít cỏ trước khi lùa bò về. "Nó học giỏi nhất ở đây đấy, mình nó lớp bốn thôi", chỉ vào một bé gái trùm chiếc khăn xanh đã bạc mầu, một bé trai đội chiếc mũ nồi đen có mấy lỗ thủng vừa cười vừa nói.

"Thế chừng nào mới lùa bò về, nhà cháu ở tận đâu?" tôi hỏi cháu. "Đấy, kia kìa", bé gái trả lời.

Theo hướng tay và ánh mắt của cháu, tôi nhìn xuống những mái nhà lờ mờ trong sương chiều dưới thung lũng thấp thoáng ánh đèn khi mờ khi tỏ. Con sông Nho Quế thơ mộng chỉ còn là một vệt uốn lượn thấp thoáng mà ráng chiều chẳng rọi tới được. Ngọn lửa sưởi của các cháu nhóm giữa đưòng đèo sao mà xao xuyến. Không nói nổi lời từ biệt các cháu , tôi rút vội chiếc bút máy cài trên túi áo rồi đặt nhẹ vào tay bé gái.

"Không lấy đâu, không lấy đâu", bước vội về phía tiếng còi xe đang giục vì đoạn đường về huyện Đồng Văn còn xa, tôi chỉ kịp nghe tiếng vọng của bé gái. Xe chạy, ngoái nhìn lại, các cháu đã đứng chụm lại cả giữa đường nhìn theo trong mù sương của núi rừng Hà Giang.

Hình ảnh các cháu bé ngồi sưởi bên chân đèo và ánh mắt của bé gái theo đuổi tôi suốt  quãng đường còn lại của một người làm khoa học mà chủ đề nông dân luôn là một ám ảnh dai dẳng và giằng xé. Ngọn lửa ấy ấy, ánh mắt ấy chính là ngọn lửa trí tuệ giải đáp cho những khát vọng nông dân bao đời.